آب، تقابل بهره مندان و محرومان در مرکز و غرب ایران

صاحب نظران منازعات قرن بیست و یکم را منازعه بر سر مسئله آب می دانند. اجرای پروژه های انتقال آب به وضعیت نا مطلوب اجتماعی در استان های مبدا دامن خواهد زد و  فشار اجتماعی و فقر، بیکاری و حاشیه نشینی و نارضایتی در هر سه استان لرستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری افزایش خواهد داد. همگرایی میان نمایندگان مردم در این سه استان به ممانعت از اجرای این پروژه ها کمک خواهد خواهد کرد. بر اساس آمار سال1388 لرستان، بختیاری و خوزستان دارای بالاترین درصد بیکاری هستند . «رحیمی» معاون اول رییس جمهور در سفر اخیر خود به کرمان به مردم این استان قول انتقال آب دامنه های زاگرس را داده است.      

——————————————————————

سامان فرجی بیرگانی

صاحب نظران منازعات قرن بیست و یکم را منازعه بر سر مسئله آب می دانند. هرچند مردم ایران همه در یک گستره جغرافیایی به عنوان هموطن هزاران سال است در کنار یکدیگر زندگی کرده و در غمها و شادیهای هم شریک بوده اند. اما در همین  گستره رقابتهای منطقه ای هم وجود دارد که بر اساس آن هر نقطه از کشور تلاش می کند تا پیشرفت بیشتری از سایر مناطق داشته باشد. این رقابتها تا جایی که به حقوق دیگران تجاوز نشود قابل پذیرش و امری طبیعی است. اما فراتر از این حد اجحاف و نادیده گرفتن حق الناس محسوب می شود که در فرهنگ اسلامی و ایرانی مورد نکوهش است.

برداشت و انتقال آب از سرچشمه رودهای استان خوزستان در چند سال اخیر شتاب بیشتری به خود گرفته. نخبگان هرجامعه نسبت به مردم خود مسئولیت دارند تا آن ها را از تنگناهای موجود برهانند. نمایندگان خوزستان هم در حرکتی دیرهنگام و با تاخیری 20 ساله موضوع انتقال آب از سرچشمه رودهای استان را در مجلس شورای اسلامی به چالش کشید ند. نتیجه اینکه طرح های انتقال آب فقط نام خود را عوض کرد و برای اینکه حساسیت ها برانگیخته نشود تبلیغات و اخبار در مورد این پروژه ها کمتر انعکاس داده شد . اما بحث انتقال آب از این حوزه ها در سطح بالاترین مقامات اجرایی کشور به طور جدی دنبال می شود.

 آقای «رحیمی» معاون اول رییس جمهور در سفر اخیر خود به کرمان به مردم این استان قول انتقال آب دامنه های زاگرس را داده است. انتقال آب از حوزه های آبریز رودهای دز و کارون به  انتقال آب دامنه های زاگرس تغییر نام داده . اجرای پروژه های انتقال آب از سر شاخه های رودها همچنان به قوت خود باقی است و این در حالیست که بسیاری از مردم و حتی مسئولین استان های مبدا از چگونگی وضعیت طرح های  بالادستی رودهای خود بی اطلاعند . به رغم همه سرو صداهایی که پروژه  های انتقال آب از سرچشمه ها به راه انداخت، هنوز گزارش جامعی که اطلاعاتی مستندی را ارایه کند. تهیه نشده و نوعی کلی گویی و بی خبری در میان مردم وجود دارد. متاسفانه صدا و سیمای استان خوزستان نیز حلقه کم کاری های خود را با سکوت محض در این مقوله مهم و حیاتی و با کم کاری در  اطلاع رسانی  به مردم کامل کرد .

مجموع موارد یاد شده صاحب این قلم را برآن داشت تا به اتفاق برخی فعالین اجتماعی خوزستان به تهیه گزارش مستقلی در این زمینه مبادرت نماییم .در ماه های تیر و مرداد امسال تیمی از اعضای سازمان های غیر دولتی انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا، انجمن بوم و آب و آفتاب و گروه فرهنگی آسماری بختیاری باسفر به سرچشمه های رودهای دز و کارون گزارش هایی را تهیه نموده که به تدریج این گزارشها در دسترس عموم قرار خواهد گرفت . در زمان تهیه این گزارش ها وجود برخی ممانعت های غیر قانونی و تنگ نظری ها ازسوی مجریان پروژه های ذکر شده ایجاد شد و از ارایه آمار و اطلاعاتی که مورد نیاز بود مضایقه گردید.

این امرنه تنها موجب دلسردی تیم تحقیقاتی یاد شده نگردید. بلکه عزم همراهان را  در آگاهی دادن به مردم راسخ تر کرد. در تهیه این گزارش سعی بر آن شده تا از اصطلاحات فنی و تخصصی کمتر استفاده شود تا به زبان فهم مردم نزدیک باشد. به دلیل نبود امکانات و دسترسی به برخی اطلاعات نقصان های بسیاری در این گزارش وجود دارد که امید است هم استانی های عزیز از آن در گذرند .  این گزارش مختصر به مردم محروم خوزستان لرستان و چهارمحال و بختیاری تقدیم می شود. 

حوزه آبریز «کارون»  

سفر خود را از اهواز آغاز می کنیم .کارون پرآبترین رود ایران که از زردکوه بختیاری سرچشمه می گیرد. رودی است که لقب تنها رودخانه  قابل کشتیرانی را هنوز هم به همراه دارد. اما در سایه بی خبری و نبود معیار و سنجشی معین کسی نمی داند که کارون دیگر آن رودخانه پرآبی نیست که قابل کشتیرانی باشد. احداث سدهای مکرر و پروژه های  انتقال آب از سرچشمه های کارون مدت هاست رمق این رودخانه را ستانده، طوری که کف قایقهای کوچک ماهیگیران به بستر رودخانه گیر می کند، شاهد ما آقای «اهوازی»  (یکی از قایق دارن ساحل کارون و  کنار «پل سفید» اهواز است) که عنوان می کند تا به حال چندین بار قایقش با اصابت سنگهای  بستر رود ترَک خورده و سوراخ شده است. برای دانستن میزان آب کارون همین قایقداران بهترین شاهد هستند ..

تاریخچه مختصر پروژه انتقال آب از کارون

 درزمان حکومت شاه عباس فکر انتقال آب از سر شاخه های کارون مطرح شد . دولت صفوی طبق توافقی با خلیل خان بختیاری طرح انتقال آب کارون را از رودخانه کوهرنگ آغاز کرد و هزاران تن از مردم ایل بختیاری برای ایجاد شکافی در کوه که آب رودخانه کوهرنگ را به زاینده رود منتقل کند به مدت 15سال به بیگاری گرفته شدند. با حمله عثمانی به ایران و نیاز به جنگجویان بختیاری کار ایجاد این شکاف متوقف شد. پس  از مرگ شاه عباس طرح انتقال آب به مدت3 قرن به فراموشی رفت. آثار سد «شاه» در محل تلاقی رودخانه های «کوهرنگ» و «شیخ علیخان»و شکاف ایجاد شده موسوم به برش «شاه» در کوه «کارکنان» در نزدیکی تونل جدید موید این تلاش تاریخی برای انتقال آب به زاینده رود است.

الف)طرح های در حال بهره برداری

1. تونل اول کوهرنگ : در اواخر سالهای جنگ جهانی دوم بار دیگر مطالعات پروژه انتقال آب کوهرنگ توسط  کارشناسان آلمانی انجام گرفت. حفر تونل اول کوهرنگ در سال 1327 آغاز و تا سال 1333 به طول انجامید . نخستین پروزه انتقال آب از سرچشمه های کارون شامل سدی انحرافی به ارتفاع 10 و طول 70 متر و احداث  2800متر تونل است که آب رودخانه کوهرنگ را به میزان 23 متر مکعب در ثانیه وسالانه 225 میلیون مترمکعب به زاینده رود منتقل می کند.

2. تونل دوم کوهرنگ: اجرای دومین طرح انتقال آب از سرچشمه کارون از سال 1352 آغاز شد. کار  تونل دوم کوهرنگ در زمان انقلاب اسلامی مدت کوتاهی متوقف ماند. سر انجام در سال 1364 اجرای آن به پایان رسید. این طرح شامل سد انحرافی به ارتفاع 20 و طول 77متر است که آب چشمه های «کلنچی» و «ماربران» را در بالا دست کارون به میزان 23 متر در ثانیه از طریق تونلی به طول2800متربه رودخانه زاینده رود میسر کرد.

ب) طرح های در حال اجرا

طرح انتقال آب از تونل سوم کوهرنگ

پروژه «سد و تونل سوم کوهرنگ» در 180کیلومتری شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری درحال اجراست . اجرای این پروژه از سال 1370 آغاز شده است . برای بازدید از این پروژه ما به جای انتخاب مسیرهای اصلی ایذه – شهرکرد ،از مسیر کوهستانی مسجدسلیمان- اندیکا- تاراز- بازفت وارد استان چهارمحال و بختیاری شده و پس از گذر از گردنه «چری» به منطقه ییلاقی «بیرگان»  رسیدیم. کارگاه های این پروژه در نزدیکی روستای «چم آباد» قرار دارد .

پروزه تونل سوم کوهرنگ  سخت ترین عملیات حفاری کشور را شامل می شود که حفر تونلی به طول 23490 (5/23)کیلومتردر سخت ترین شرایط اقلیمی ودر زیر کوه «زراب» را در دست اجرا دارد. پیمانکار حفر این تونل شرکت «تابلیه» می باشد (نزدیکی محل احداث این پروژه به زردکوه و برفگیر بودن منطقه کار حفر تونل را در زمستان متوقف می نماید و عملن 6ماه از سال با توقف طرح مواجه می شود) هرچند سد تنظیمی «تونل سوم کوهرنگ» هنوز وارد مرحله اجرایی نشده، اما تونل سوم کوهرنگ تا کنون  98 درصد پیشرفت فیزیکی خود را به سر برده است . شرکت آب منطقه ای اصفهان مجری این پروژه در نظر دارد تا با احداث و بهره برداری از آن به تامین آب کشاورزی و صنعتی اصفهان بپردازد. انتقال آب از تونل مذکور مستلزم احداث سد تنظیمی کوهرنگ 3 بوده که براثر آبگیری آن ده ها روستای منطقه به همراه مزارع، باغات و محیط عشایری و مراتع بسیاری را در دریاچه خود مدفون می شود. منظره رقت انگیزی که توجه ما را جلب کرد ویران شدن روستای «شهریاری» توسط بولدوزرها سازمان برق منطقه ای اصفهان بود . مردم روستاهای «شهریاری» و «بیدامین» در دامنه کوه های زیبا زردکوه و چند روستای اطراف که مرغوب ترین اراضی کشاورزی و باغی استان را در اختیار دارند بارها به احداث این پروژه اعتراض داشتند و سال گذشته با تصرف کارگاه «تونل سوم کوهرنگ» که به توقف کامل این پروژه انجامید. مانع از حفراین تونل شدند. اما مرداد ماه امسال برای آنکه مردم منطقه را زودترتخلیه کنند.روستای تاریخی «شهریاری» پس از پرداخت مختصر مبلغی توسط سازمان آب منطقه ای اصفهان ویران شد .

آقای فرهادی ساکن روستای «بیدامین» انتقال آب از این تونل را برای توسعه کشاورزی به اصفهان اجحاف در حق مردم چهارمحال و بختیاری می داند و می گوید ما صدها سال است بر روی این زمینها کشاورزی می کنیم و پیش از خبر احداث تونل زندگی آرامی داشتیم چرا باید مزارع و خانه های ما ویران شود تا در جاهایی که پیش از این بیابان برهوت بوده کشاورزی شروع شود؟.

به دلیل بافت عشایری استان خوزستان و چهارمحال  بختیاری علایق قومی مردم منطقه به زیر آب رفتن روستاها و مراتع در مخزن سد  تونل سوم کوهرنگ به افزایش آمار آوارگان پدیده اجتماعی «سد زدگی» در خوزستان و توسعه حاشیه نشینی  در این استان می انجامد. زیرا اغلب عشایر بختیاری حوزه این پروژه و روستاییان یاد شده  دارای پیوندها خانوادگی با مردم شهرهای ایذه مسجدسلیمان و شوشتر در خوزستان بوده و پس از احداث این سد ناگزیر از سکونت در خوزستان خواهند بود. (درحال حاضر نیز ده ها خانوار از این روستاییان به منطقه «عقیلی» شوشتر مهاجرت کرده اند.

تونل سوم کوهرنگ توان انتقال 45 متر مکعب آب از سر شاخه کارون به اصفهان را دارد. اگرچه مسئو لین سازمان آب استان اصفهان از برداشت 15 متر مکعبی آب توسط این تونل خبر می دهند. اما به نظر می رسد این اظهار نظر برای کاهش نگرانی و اعتراض مردم خوزستان و شهرهای پایین دست به ساخت این تونل باشد. وگرنه هیچ دلیلی برای صرف میلیاردها تومان بودجه اضافی برای احداث تونلی که ظرفیت انتقال 45 متر مکعب در ثانیه را دارد ، وجود نداشت . از طرف دیگر هیچ تضمینی برای این که سازمان آب اصفهان تنها به برداشت 15متر مکعبی آب اکتفا کند وجود ندارد.

برای آنکه خوانندگان عزیز بتوانند تصور صحیحی از میزان دبی 45متر مکعبی آب داشته باشند ذکر این نکته ضروری است که میانگین میزان دبی رودخانه دز 55 تا60 متر مکعب در ثانیه است . به زبان ساده تر تونل سوم کوهرنگ به اندازه سه چهارم فعلی رودخانه «دز» از حجم آب کارون خواهد کاست.

برای گرفتن پاسخ برخی سوالات سفری به اصفهان داشتیم تا با ماهیت سازمان آب منطقه ای اصفهان آگاهی بیشتری به دست آوریم . اطلاع از عملکرد این سازمان به فهم بهتر مسایل بالادستی کارون و احتمالن ریشه برخی مشکلات پیش رو کمک خواهد کرد.

 ساختمان شیک وزیبای «سازمان آب منطقه ای اصفهان» در ساحل زاینده رود و با فاصله ای کم از پل «خواجو» قرار دارد. همانگونه که از نام این سازمان پیداست، گستره ای فراتر از جغرافیای استان اصفهان را در بر می گیرد. مسایل مربوط به حوزه آب چهارمحال و بختیاری نیز در حوزه اختیار این سازمان قرار دارد. مسئولین محترم استان اصفهان با استفاده از چنین فرصتی و با در اختیار گرفتن سرچشمه های پر آب ترین رود کشور طی 50سال گذشته به طور مستمر در حال اجرای پروژه های انتقال آب بوده اند. در واقع بخش مهمی از این سازمان به کار انتقال و تعریف پروژه های جدید انتقال آب مبادرت می نمایند و برادران  هموطن اصفهانی از آنجا که سرچشمه های رود کارون در حوزه مدیریتی این سازمان قرار دارد کارون را یک رود داخلی متعلق به خود می دانند. شاید ذکر مثالی ساده به میزان اجحاف در پروژه های انتقال آب از سرچشمه کارون ما را یاری کند : نزدیک به ده سال است که از کشت برنج در خوزستان به دلیل مصرف بالای آب ممانعت به عمل می آید ودیگر ازمزارع مرغوب برنجکاری در اطراف کارون خبری نیست. اما اگر سفری به اصفهان داشته باشید و از طریق مسیر لنجان به شهرکرد بخشی از ساحل زاینده رود را ببینید با صدها هکتار اراضی برنجکاری در منطقه لنجان و زرین شهر در اطراف زاینده رود مواجه خواهید شد. کشاورز خوزستانی هنگام عبور از این جاده خواهد پرسید مگر این همان زاینده رود کم آب نیست که با استفاده از میلیاردها تومان بودجه بیت المال قرار است از سرچشمه کارون سیراب شود؟ پس چگونه است که کشاورزان آن می توانند محصول پر مصرف برنج را هم  کشت کنند اما  ما در ساحل کارون که به زاینده رود آب قرض می دهد با مشکل کم آبی مواجه ایم؟

واقعیت آن است که مسئولین اصفهانی حتی حاضر به تغییر نوع کشت خود به محصولاتی کم مصرف هم نیستند و برای ادامه برنجکاری و آبیاری بیابانها دست به حفر تونلهای عظیم می زنند و همتایان خوزستانی آنها از یک عملیات عمرانی ساده شامل کانال کشی  از مخزن سدهای احداث شده تا اراضی دیم اطراف آن درمانده اند.

شایان ذکر است طی 19 سالی که از شروع حفر تونل سوم کوهرنگ توسط اداره آب اصفهان دراستان چهارمحال بختیاری می گذرد مردم منطقه و نمایندگان استان چهارمحال بارها به این موضوع اعتراض نموده اند اما4نماینده  استان کوچک چهارمحال و بختیاری نتوانستند در مقابل عزم و قدرت و نفوذ 22نمایند استان اصفهان کار چندانی را از پیش برند. مردم 24روستای دهستان «بیرگان» هم که از احداث این پروژه که به آواره شدن و خشکیدن چشمه های منطقه معترض بوده اند چندین بار از طریق نامه نگاری به مقامات کشور خواستار رسیدگی به وضعیت خود شدند. اما این اعتراضات نیز راه به جایی نبرد و کار احداث تونل سوم کوهرنگ بدون آنکه هیچ گونه نظارتی از سوی صاحبان اصلی این آب یعنی مردم خوزستان و چهارمحال وبختیاری داشته باشد همچنان در حال اجراست. احداث این تونل در یک کلام موجب تشدید  آوارگی و حاشیه نشینی دراستانهای محروم و آسیب دیده چهار محال و بختیاری و خوزستان و خارج شدن اختیار خوزستان بر منابع آبی کارون و افتادن سرنوشت این رود به دست اصفهانی ها را در پی خواهد داشت.

 طرح انتقال آب «بهشت آباد»

طرح انتقال آب «بهشت آباد» یکی دیگر از پروژه های بلند پروازانه ای است که مسئولین استان اصفهان در پی  اجرای آن هستند. این پروژه شامل حفر تونلی به طول 300 کیلومتر در دل کوه های سخت منطقه و ده ها کیلومتر کانال کشی برای انتقال آب از سرچشمه های کارون به سمت استان های اصفهان ، کرمان و یزد است.

مجری و مبدع این طرح نیز سازمان آب منطقه ای اصفهان است. میزان نهایی آب مورد نظر جهت انتقال از این پروژه تا کنون عنوان نشده و هر بار ارقام متفاوتی ذکر گردیده است.

خبر اجرای این پروژه با واکنش های بسیار تند کشاورزان و مطبوعات چهارمحال و بختیاری مواجه شد . در  استان کوچک چهارمحال و بختیاری خبرها خیلی زود منتشر می شود. روستاییان و  کشاورزان مسیرپیشنهادی تونل بهشت آباد که در زمان حفر تونل سوم کوهرنگ شاهد خشکیده شدن ده ها چشمه کوچک و بزرگ روستا های منطقه بیرگان شده بودند. در هراس از تکرار مجدد چنین اتفاقی در مورد منابع آبی خود با حفر تونل بهشت آباد مخالفت نموده و این اعتراضها با مخالفت نمایندگان استان در مجلس هم زمان شد .مطبوعات استانی و نماینده ولی فقیه استان نیز به جمع مخالفین پیوستند.

مطبوعات و 4نماینده استان ازهمه امکانات خود برای توقف این طرح استفاده کردند . سراسر تابستان سال1388 جنگ لفظی مطبوعاتی های اصفهان و چهارمحال و بختیاری در خصوص پروژه های انتقال اب ادامه داشت . تابستان88اصفهانی ها با استفاده از یک اتفاق جالب اوضاع را تاحدودی به نفع خود رقم زدند .مته حفاری تونل قطار شهری اصفهان در زمان حفر تونل منحرف می شود و پایه یکی از پل تاریخی33پل  را مورد اصابت قرار می دهد . کارشناسان توصیه می کنند برای مرمت آسیب دیدگی ها خروجی های آب سد زاینده رود کاملن بسته شود. برای چند روز این خروجی ها به طور موقت بسته می شود و بستر زاینده رود می خشکد. خبر انحراف مته حفاری مخفی نگه داشته می شود. این موضوع فرصتی دست می دهد تا مسئولین استان اصفهان تبلیغات وسیعی را در مورد خشک شدن زاینده رود و کم آبی این استان شروع کنند . صدا وسیمای مرکز اصفهان هم به صحنه آمد و اقدام به تهیه فیلم مستندی از خشکی زاینده رود کرد که در شبکه سراسری پخش شد . مطبوعات سراسری کشورهم به انتشار عکسها و تهیه گزارش از کم آبی اصفهان نمودند . تبلیغات مذکور کارگر افتاد و  تا نهم شهریور ماه که قضیه انحراف مته تونل قطارشهری اصفهان و دلیل اصلی خشک شدن موقتی زاینده رود مشخص شد سخنرانی ها و سمینارهای پر سرو صدایی در خصوص تسریع روند طرح های انتقال آب به اصفهان و لزوم اجرای طرح بهشت آباد برگزار شد.

اما اصفهانی ها برای انتقال آب تنها به تبلیغات بسنده نکرده بودند بلکه با برگزاری سمینارهای پر سر وصدا سعی در ایجاد پشتوانه علمی و توجیهات فنی برای عظم خود در انتقال آب نمودند.

6 شهریور1388همایشی تحت عنوان بررسی علل بحران زاینده رود در این شهر برگزار شد . شهرداری اصفهان –  سازمان نظام مهندسی کشاورزی – کانون کشاورزان و چند تشکل دولتی و غیر دولتی برگزار کننده این همایش بودند . در این همایش هیچ یک از گروه های علمی و یا تشکلهای غیر دولتی و یا نمایندگان استان های خوزستان و چهار محال و بختیاری دعوت نشدند. بحث سخنرانان این مراسم تماما در جهت توجیه و تایید طرح های انتقال آب به اصفهان طراحی و هدایت شده بود. مدعوین از میان کسانی انتخاب شده بودند که در پایین دست حوزه های آبریز قرار نداشتند. شاید شنیدن توجیه یکی از سخنرانان این همایش بتواند اندکی از روح حاکم بر فضای جلسه را روشن نماید . «سید مهدی بصیری» عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان در توجیه انتقال آب به این استان گفت: « چهارمحال و بختیاری استان پرآبی است که نزدیک به 850 هزار نفر جمعیت دارد، این در حالی است که اصفهان دارای 4 میلیون و 500هزار نفر جمعیت است» ایشان در ادامه به سرانه آب اصفهان و چهار محال و بختیاری نیز اشاره کرد و گفت:«سرانه آب سالانه در استان همجوار اصفهان 9 هزار و 550 متر مکعب است این در حالی است که این سرانه در اصفهان به هزار و 300 متر مکعب می‌رسد». ممکن است در نگاه اول خوانندگان با دیدن این آمارها حق را به مردم اصفهان بدهند تا حق بیشتری از آب چهارمحال را به خود اختصاص دهند.  اما توجه به این پنهان کاری که سرانه اعلام شده بدون احتساب میزان آب مورد نیاز مردم خوزستان در پایین دست کارون و جمعیت 5/4میلیونی آن استان بوده است و این نکته که آمار ذکر شده ناشی از مغالطه و مقایسه سرانه آب عبوری از چهارمحال با سرانه آب مصرفی توسط اصفهانی هاست، به ابعاد بی پایه بودن مباحث حول وجود مازاد آب در سر شاخه های کارون پی می بریم. اما نقطه نظر یکی دیگر از سخنرانان این همایش جالب توجه است.عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان گفت علت اصلی کم آبی توسعه خارج از ظرفیت صنایع در این استان است. این سمینار که نمایشی ساختگی برای توجیه انتقال آب به اصفهان بود و  از نام گردانندگان می توان به دلیل برگزاری آن پی برد، نتوانست نظر شرکت کنندگان بی طرف را جلب کند، مهندس «درویشی» یکی از فعالین محیط زیست از غیبت نمایندگان سایر استان های مرتبط با این مسئله انتقاد کردند.

نکته در اینجاست که همانگونه که اشارات ضعیفی در این همایش شد توسعه بیش از حد بخش صنعت و بهره برداری های غیر اصولی علت کم آب شدن زاینده رود است و منصفانه نیست که تاوان این مسئله را از مردم پایین دست بپردازند.

اوضاع به نفع اصفهانی ها باقی نماند و 13تیر امسال وقتی آقای الماسوندی مدیرعامل «شرکت مدیریت آب ایران» برای سخنرانی در شورای استانی معاونیین شرکت مذکور در شهرکرد حضور یافت، مورد انتقاد شدید خبرنگاران محلی قرار گرفت . طرح انتقال آب بهشت آباد محور اصلی سوالات خبرنگاران بود . مهندس الماسوندی تحت فشار مطبوعات استان ناگزیر موضوعاتی را مطرح کرد که به منزله پیروزی بزرگی برای مردم چهارمحال و بختیاری محسوب می شد. وی طرح بهشت آباد را فاقد تائیدیه «کمیته تخصصی مدیریت آب» کشور خواند وخبر از توقف این طرح در آینده نزدیک داد. «الماسوندی» همچنین اظهار داشت انتقال آب بین حوزه ای صرفا به منظور تامین مصارف شرب قابل قبول است و مصارف کشاورزی و صنعتی در اولویتهای بعدی قرار دارند. این اظهار نظر واکنش شدید مسئولین اصفهان را در پی داشت. معاون عمرانی استاندار اصفهان با رد توقف طرح «بهشت آباد» خواستار تسریع در اجرای آن شد. سید جمال الدین شریعت در پاسخ به اظهارات فنی مدیرعامل سازمان مدیریت آب کشور به خبرگزاری ایرنا گفت: رودخانه کارون پس از خروج از چهارمحال و بختیاری به خلیج فارس می ریزد و این طرح مانع از هدر رفت منابع آبی کشور خواهد شد. وی افزود طرح بهشت آباد سه مصوبه سفر هیات دولت را دارد و کسی نمی تواند آن را لغو یا متوقف کند . معاون عمرانی استاندار اصفهان اختصاص 20میلیارد ریال بودجه از ردیف اعتبارات ملی را نشانه عظم جدی و فعال بودن این پروژه ذکر کرد.

همچنین داوودی نایب رئیس شورای شهر اصفهان خواهان تسریع این پروژه شد و گفت سرمایه طرح بهشت آباد در عرض 6 ماه قابل بازگشت است و موجب شکفتگی کشاورزی در اصفهان ویزد و کرمان خواهد شد .

معاون سیاسی و امنیتی استانداری اصفهان نیز در 14/5/89 درمطلبی که توسط سایت ایرنا منتشر گردید اظهارداشته اجرايي شدن پروژه انتقال آب به فلات مرکزي نه تنها براي استان اصفهان بلکه براي استان چهارمحال و بختياري نيز سودمند است محمدمهدی اسماعیلی دليلي برای نگرانی در این خصوص را قایل ندانست و گفت با  این حجم آب که مي‌توان مشکل کم‌آبي بسياري از استانها را رفع کند وی افزود در حال حاضر آب مذکور به رودخانه کارون و پس از آن به خليج ‌فارس سرازير می شود.

وي در ادامه گفت، بسته‌اي از سوي دولت براي استانداري اصفهان ارسال شده که در آن براي اجراي پروژه‌هاي آبرساني استان اصفهان از جمله طرح «بهشت‌آباد» به وزارت نيرو اجازه فروش 38 ميليارد تومان اوراق قرضه داده شده است.

طرح انتقال آب بهشت آباد اما همچنان به فعالیت خود ادامه می دهد و هیچ نشانه ای از توقف و یا لغو آن وجود ندارد. بهره برداری از طرح انتقال آب «بهشت آباد» و پروژه انتقال آب از «تونل سوم کوهرنگ» کاهش شدید آب کارون را در پی خواهد داشت با بهره برداری از هر کدام از این دو طرح به دلیل به حد نصاب نرسیدن ظرفیت مخزن سدهای مسیر کارون میزان تولید برق در نیروگاه های برفابی کارون3 – مسجدسلیمان و شهید عباسپور تا میزان قابل توجه ای کاهش خواهد یافت و عملن ساخت سدهای « کارون5» و «گتوندعلیا» فاقد توجیه اقتصادی می شود.

طرح انتقال آب رودخانه «بازفت»

پروژه  انتقال آب «بازفت» طرح جایگزینی است که شرکت مدیریت منابع آب ایران  آن را به جای پروژه بهشت اباد به سازمان آب منطقه ای اصفهان پیشنهاد داده است.

رودخانه «بازفت» یکی از سرشاخه های اصلی کارون است که در مرز استان خوزستان و چهارمحال و بختیاری قرار دارد. مخالفت شدید مردم چهار محال و بختیاری و چانه زنی های مسئولین اصفهانی ، شرکت مدیریت منابع آبی کشور را برآن داشت تا در صورت توقف طرح «بهشت آباد» طرح انتقال آب «بازفت» به عنوان طرح مرضی الطرفین اجرا گردد. محل این طرح درست از نقطه خروج رود «بازفت» ازچهار محال و بختیاری تعیین شده است. 

مردم خوزستان هرگز نباید از خبرهایی که از امکان توقف طرح «بهشت آباد» منتشر می شود خوشنود باشند  زیرا در صورت توقف طرح «بهشت آباد» بلافاصله طرح انتقال آب «بازفت» کلید خواهد خورد . این همان طرحی است که برای کاهش حساسیت ها به عنوان طرح انتقال آب از دامنه های زاگرس خوانده شده است.

اما برخلاف آنچه مسئولین اصفهانی در خصوص هدر رفت بلا استفاده آب کارون به خلیج فارس عنوان می کنند وضعیت کم آب در استان خوزستان در حد بحرانی است. ذکر چند نمونه: در پی کاهش آب رودخانه کارون و افت تولید برق توسط نیروگاه های برقابی خوزستان، استانداری خوزستان روزهای پنج شنبه را در فصل تابستان تعطیل اعلام کرد. مردم مسجد سلیمان به رغم فاصله 12 کیلومتری با کارون در هر 24ساعت تنها 2 ساعت از نعمت آب بهره مندند .

هچنین مهندس علیرضایی فرماندار شهرستان «اندیکا» که سدهای شهید «عباسپور» و سد «گدار» را در خود جای داده است. از مشکل شدید تامین  آب شرب و کشاورزی در این شهرستان خبر می دهد

ب)حوزه آبریز رودخانه «دز»

رود «دز» دومین رودخانه مهم کشور پس از کارون است که سرچشمه های آن «زردکوه» و «اشترانکوه» در چهارمحال و بختیاری و لرستان قرار دارند. این رود پس از عبور از شهرهای «سردشت» و «دزفول» در خوزستان به کارون می پیوندد و وارد اهواز می شود.

طرح انتقال آب کمندان (کمندون)

سد کمدون در 15 کیلومتری ازنا در استان لرستان بر روی رودخانه «ماربره» یکی از سرشاخه های اصلی دز در حال احداث می باشد. رودخانه «ماربره» پس از به هم پیوستن با رودخانه «تیره» تشکیل رود خانه «سزار» را می دهد. رود «سزار» اصلی ترین و پر آبترین شاخه دز محسوب می شود که پس از پیوستن  رود «بختیاری» رود دز خوانده می شود.

 پروژه انتقال آب سد «کمندان» در فاصله دو کیلومتری جنوب روستای «کمدون» آغاز می شود . پس از احداث وجمع شدن آب رودخانه «ماربره» در پشت سد کمندان انتقال آب از طرح انتقال آب«کمندان» میسر خواهد شد .

آنچه در حال حاضربه عنوان دلایل احداث طرح «کمندان» توسط سازمان آب لرستان مطرح می شود، تامین آب شرب شهرهای ازنا و دورد ذکر می شود.  اما شواهد موجود، از جمله تاسیسات در حال احداث  انتقال آب در نزدیکی سد نشان می دهد که احداث این سد تا حد زیادی از ورودی آب به رود دز خواهد کاست و به دلیل حجم زیاد آب مورد انتقال و جمعیت پایین شهرهای یاد شده موضوع انتقال جهت تامین آب شرب شهرهای ازنا و درود مورد تردید  است.

با آبگیری سد کمندون چندین روستای کوچک و بزرگ منطقه و محل سکونت  عشایربختیاری هم به زیر آب خواهد رفت.

اما این سد روستای تاریخی «کمندون» و پدیده طبیعی «تونل برفی» که از جاذبه های گردشگری ایران محسوب می شوند را هم در مخزن خود مدفون خواهد کرد. مردم روستاهای محدوده مخزن سد «کمندان»که به شدت از به زیر آب رفتن اراضی کشاورزی و مراتع خود گلایه مند هستند چندین بار به اجرای این پروژه اعتراض کرده اند و متاسفانه در یک نوبت با حمله دسته جمعی اهالی به کارگاه این پروژه به نزاع با پرسنل پرداختند که چندین زخمی بر جای گذاشت.

 «سام دهقان» یکی از اهالی روستای کمندون با ذکر مشکلات بوجود آمده توسط این پروژه گفت اهالی به هیچ وجه راضی به ترک منطقه نبوده و با احداث این پروژه مخالفت دارند . «اسماعیل دهقان» عضو شورای اسلامی روستای «کمندون» اظهار داشت در زمان وزارت آقای «بی طرف» وزیر سابق نیرو مردم این روستا با کشتن گاو به پیشواز مسئولین رفتند و از اینکه پروژه ای بزرگ در نزدیکی محل سکونت آنها در حال اجراست خوشحال بودند . اما گذشت زمان مشخص کرد  این پروژه نه تنها سودی برای اهالی ندارد بلکه موجب کوچ اجباری مردم خواهد شد و دو تن از جوانان محل نیز بر اثراحداث آن کشته شدند.

 وی افزود من به عنوان نماینده مردم نمی دانم چه جوابی در پاسخ اعتراض آنها بدهم و خسارت نا چیزی که برای مردم در نظر گرفته شده است رضایت اهالی را جلب نمی کند و چاره ای برای آینده مردم نشده است. آقای «اکبری» یکی دیگر از ساکنان منطقه هنگام تهیه این گزارش گفت: بر اثر این پروژه خانه ها و مزارع وباغهای سر سبز مردم برای منتقل شدن آب به جاهای دیگر نابود می شود و این برای اهالی غیر قابل پذیرش است.

گفتنی است عشایر دامنه اشترانکوه و محدوده مخزن سد کمندون که از ایلات «حاجی وند» و «دهقان» بختیاری هستند . زمستان هر سال را در اطراف شهرهای دزفول و شوش در خوزستان به سر می برند . در صورت آبگیری  این سد عشایر مذکور مجبور به ماندن در خوزستان می شوند . پروژه انتقال آب کمندون علاوه بر کاهش وردوی آب رودخانه دز به افزایش حاشیه نشینی در خوزستان نیز منتهی خواهد شد .

طرح  انتقال آب «قمرود»

پروژه انتقال آب موسوم به قمرود یکی دیگر از پروژه هایی است که در سرشاخه های دز در حال اجراست. این پروژه به لحاظ میزان انتقال آب و حجم عملیات نسبت به پروژه انتقال آب «کمندان» دارای اهمیت بیشتری است و انتقال سالانه 120میلیون متر مکعب آب به شهرهای سلفچگان، خمین ، گلپایگان ، قم و شهر محلات در استانهای مرکزی، اصفهان و قم را در نظر دارد. این طرح هم  اگرچه به نام پروژه تامین آب شرب قم توجیه شده است اما ابعاد و حجم آب انتقالی نشان از در نظر گرفتن بهره برداری هایی فراتر از مصرف آب شرب مردم قم دارد. 

قمرود پرهزینه ترین طرح انتقال آب کشور شمرده می شود که کارشناسان اشکالات فنی بسیاری در مرحله مطالعاتی و اجرا بر آن وارد دانسته اند. امکان بهره گیری از روشهای جایگزین که خسارات زیست محیطی کمتری داشته باشد نیز یکی از انتقادها در مورد این پروژه است. مردم استان لرستان ، مطبوعات و نمایندگان آنها در مجلس شورای اسلامی بارها به این پروژه اعتراض داشته اند.

که سئوال دکتر «علی محمد احمدی» نماینده الیگودرز از آقای «بی طرف» در خصوص مشکلات بوجود آمده بر اثر احداث این طرح و سوال آقای «رحیمی» نماینده خرم آباد از وزیر نیرو در دولت اصولگرا  از آن جمله است.

این طرح با حفر مجموع 44 کیلومتر تونل بزرگترین تونل انتقال آب خاورمیانه محسوب می شود که در چند قطعه و توسط قرارگاه سازندگی خاتم النبیاءاحداث شد.

تاسیسات این  طرح قسمت هایی شامل تونل های اصلی _ بند انحرافی و کانال ها ی آبرسانی  و ایستگاه های پمپاژ را تشکیل می دهد.

این طرح، از 30 کیلومتری جنوب شرقی الیگودرز آغاز و به سمت مرکز ایران هدایت می شود، که آب موجود در4 رودخانه «دره لکو»- «دره دزدان»- «دره انوج» و «دره دایی» که سر شاخه های «دز» در استان لرستان هستند را به مخزن سد «کوچری» و اقع در بالادست سد گلپایگان منتقل می کند.

در قطعه اول از این طرح تونلی به طول 1600متر آورد رودخانه «دره لکو» را به رودخانه «دره دزدان» منتقل می کند. ظرفیت این تونل معادل 5 متر مکعب در ثانیه پیش بینی شده است. سپس مجموع رودهای «دره دزدان» و «دره لکو» با تنولی به ظرفیت 20متر مکعب در ثانیه به طرف رود «دره دایی» منتقل می شودو در آنجا با کانالی به طول6600متر و باظرفیت 23متر مکعب در ثانیه به رودخانه «انوج»منتقل می شود مجموع آورد این چهار رودخانه که همگی در حوزه آبریز «دز» قرار دارند توسط تونل 36کیلومتری «انوج» از حوزه دز به به سد «کوچری» به ارتفاع 77مترکه در 8 کیلومتری جنوب غربی گلپایگان احداث خواهد شد هدایت می شود. سپس خط لوله آبرسانی از خروجی این «سد»آب را  به تصفیه خانه خاتم در نزدیکی سد 15 خرداد منتقل می کند .

کشاورزان روستاهای محل این پروژه که در آغازین روزهای احداث آن با خشک شدن چشمه ها مواجه شدند بارها مخالفت خود را با این طرح عنوان کردند. در مراحل اجرای تونل های این پروژه ده ها چشمه کوچک و بزرگ منطقه خشکید که از آن جمله خشکیدن چشمه روستای «عسگران» درسال 1381 را می توان بر شمرد . خشکیدن این چشمه که پیش از احداث 400هکتار زمین کشاورزی را مشروب می کرد، نارضایتی شدید اهالی را در پی داشت. بر اثر احداث این طرح همچنین 171 چاه و ده ها رشته قنات در روستا های «شاهپور آباد» و «شهریار» «دهله ابراهیم» با کاهش شدید و یا خشکی کامل مواجه شدند و تعداد زیادی از کشاورزان مجبور به ترک منطقه شدند. به طوری که آب آشامیدنی خود را از طریق تانکر های حمل آب تامین میکنند.

مهندس«مراد سپهوند» عضو هیات علمی «مرکز تحقیقات کشاورزی لرستان» با اشاره به آثار زیانبار این تونل برای اراضی کشاورزی در خصوص این طرح می گوید: «تونل قمرود در حالی از میان 20000هکتار اراضی دیم الیگودرز می گیرد که به مثابه یک زهکش موجب نابودی اراضی دیم و رگه های آب های زیر زمینی منطقه خواهد شد».

آقای «سپهوند» افزود مردم لرستان می پرسند چرا طرح های بخش آب و آبخیزداری در این استان که موجب شکوفایی کشاورز است، نظیر بند«حوضیان» و بند «خان آباد» الیگودرز و بند«مروک» و  سد «ایوشان» درود  ، تونل«کاکا رضا» خرم آباد و سد «معشوره» کوهدشت سال هاست به دلیل کمبود بودجه راکد مانده اند در حالیکه پروژه های ذکر شده موجب تحول منطقه خواهند شد  اما پروژه هایی که آب اراضی کشاورزی مردم را به خارج از استان منتقل می کند و موجب کم آبی در پایین دست می شود با شتاب  در حال پی گیری است.

مهندس سپهوند اذعان نمود در توجیه این پروژه آنچه در خصوص تامین آب قم گفته می شود قابل تشکیک است چراکه حجم آب منتقل شده چندین برابر از نیاز آب شرب قم بوده و احتمال استفاده از این آب جهت مصارف صنعتی و کشاورزی دور از ذهن نیست.

در حال حاضر ده ها خانوار از کشاورزان و روستاییان منطقه الیگودرز که از ایل بختیاری هستند پس از خشکیدن چشمه های مذکور به قلمرو «گرمسیری» خود در «سردشت» و روستاهای مسیر حاشیه جاده شوشتر – دزفول در استان خوزستان مهاجرت کرده اند.

حاج«رحیم عیسوند» ساکن «ولی آباد» دزفول که اخیرا  از الیگودرز به این منطقه مهاجرت کرده است  گفت: از مردم قم یک سئوال شرعی دارم آیا با آبی که بدون رضایت ازما دریغ شده و  از انتقال آن نا راضی هستیم می توان وضو گرفت و افطار کرد؟

پروژه محیر ا العقول انتقال آب قمرود که با صرف میلیاردها ریال هزینه همچنان در حال اجراست پس از احداث این پروژه میزان ورودی رودخانه دز تا حد زیادی کاهش خواهد یافت به طوریکه بر میزان برق تولیدی سد دز نیز موثر خواهد بود.

ج)حوزه آبریز رودخانه کرخه – سد سیمره

رودخانه کرخه که طولانی ترین رود ایران نامیده می شود پیش از ورود به خوزستان نامهای دیگری همچون «گاماسیاب» و «سیمره» دارد . سد و نیروگاه «سیمره»  در40 کیلومتری شمال غربی «دره شهر» و در مرز استان های  ایلام و لرستان توسط شرکت آب و نیرو ایران بر روی رودخانه سیمره  در حال احداث است . احداث  این سد موجب کاهش ورودی آب به رودخانه کرخه و پایین آمدن سطح آن خواهد شد . زمان آبگیری سد سیمره بهمن ماه امسال عنوان شده است. بر اثر احداث این سد21 روستا و محیط عشایری ایلات «ترکاشوند» که زمستان های خود را در منطقه الوار گرمسیری خوزستان می گذرانند به زیر آب خواهد رفت. میزان کاهش آب رودخانه کرخه توسط احداث این سد مشخص نیست و اطلاعات تکمیلی متعاقبا ارایه خواهد شد.

نتیجه :

بالیدن به فرهنگ سخاوت یا ساده دلی ذاتی نباید مانع از صیانت مردم از منابع زندگی شان باشد . غافل ماندن از نعنتها و منابع ارزشمندی که خداوند به مردم هر منطقه ارزانی داشته است نا سپاسی به این نعمتهاست ، وقتی قدر داشته های خود را ندانیم به لیاقتمند بودن ما در بهره برداری از این نعمتها به دیده تردید نگریسته می شود .

موضوعی که متاسفانه همواره مورد غفلت واقع می شود این است که در رقابتهای منطقه ای نخبگان هر استان سعی دارند تا با استفاده از همه امکانات خود سهم بیشتری از توسعه را نصیب خود نمایند. در حال حاضر هزاران هکتار از اراضی خوزستان بدون نیاز به ساخت تونل های عظیم نظیر آنچه در پروژه های انتقال آب فوق تشریح شد، تنها با یک تسطیح و کانال کشی ساده قابل کشت می باشند. به رغم تبلیغاتی که در زمان افتتاح سدها صورت گرفت هم اکنون در خوزستان از مخزن سدهای کارون3و  مسجدسلیمان و سد شهید عباسپور هیچ استفاده ای برای کشاورزی استان نمی شود و هزاران هکتار زمین آبرفتی در مجاورت مخازن بزرگترین سدهای ایران بلا استفاده مانده . این در حالیست که  مسئولین استانهای دیگر با انجام عملیات پیچیده و بهره گیری از همه امکانات رسانه ای در امر چانه زنی برای رساندن آب به بیابانها و توسعه مناطق خود سود می برند .

 در صورت اجرای پروژه های انتقال آبی که ذکر آن گذشت،  اولن کشاورزی خوزستان نابود خواهد شد.

 دوما عشایر استان به دلایل جامعه شناسی و سنت دیرینه ای که بر اساس آن مسیر کوچ خود را همواره در سرچشمه و  پایین دست در حوزه آبریز یک رود خانه انتخاب می کنند پس از ، از بین رفتن اراضی کشاورزی و مراتع خود در سرچشمه رودهای استان در لرستان و چهار محال و بختیاری ناگزیر از سکونت در پایین دست رودهای دز و کارون یعنی خوزستان خواهند شد. که این امر حاشیه نشینی و هجوم جمعیت به خوزستان را افزایش خواهد داد .با احداث سدها و انتقال آب از بالادست رودهای خوزستان مردم روستاهای بالادست ناگزیر از مهاجرت به خوزستان می شوند.

سوما تولید برق در خوزستان به دلیل کاهش میزان ورودی آب رودخانه ها با افت شدید مواجه خواهد شد و قطعی های مکرر برق در استان را شاهد خواهیم بود . 

نکته آخر آنکه مقصد انتقال آب در پروزه های یاد شده استانهای بهره مند اصفهان – یزد –  مرکزی- کرمان و قم ذکر شده و مبدا انتقال آب  استانهای محروم لرستان – چهار محال و بختیاری و خوزستان

 در حال حاضر که هیچ یک از پروژه های انتقال آب یاد شده به بهره برداری نهایی نرسیده است وضعیت آب مورد نیاز جهت مصارف کشاورزی نامطلوب بوده و هزاران هکتار زمین تشنه در خوزستان- لرستان و خوزستان  وجود دارد ویا اراضی معمور این مناطق بر اثر احداث پروژه های بخش آب از بین میروند. کیفیت آب مصرفی هم  به گونه ای است که در شهرهای جنوبی خوزستان از مقطع شهر اهواز به بعد تنها با دستگاه های خانگی قابل شرب است.  

مطلع شدن از وضعیت اجتماعی در استان های مبدا و مقصد پروژه های انتقال آب هم خالی از لطف نیست.

میانگین نرخ بیکاری در کشور 9/11 اعلام شده است.لرستان، چهار محال و بختیاری و خوزستان دارای بالاترین درصد بیکاری در کشور هستند . بر اساس آمار سال1388 که توسط خبرگذاری مهر منتشر شده نرخ بیکاری در این 3استان که همگی جزو استانهای مبدا پروژه های  انتقال آب هستند به این شرح است. بالاترین جمعیت بیکار در کشور را لرستان با 19درصد جمعیت دارد، چهار محال و بختیاری با 4/16و خوزستان با 1/13جزو رده های بالای جدول هستند. در مقابل وضعیت اجتماعی در استان های مقصد به این شرح است : یزد با 9درصد پایین ترین نرخ بیکاری در کشور را دارد و پس از آن قم با 8/10و استان مرکزی 11و اصفهان 12درصد جمعیت بیکار دارند.

اجرای پروژه های یاد شده به وضعیت نا مطلوب اجتماعی در استان های مبدا دامن خواهد زد و  فشار اجتماعی و فقر، بیکاری و حاشیه نشینی و نارضایتی در هر سه استان افزایش خواهد داد.

 تاکنون به غیر از مردم و نمایندگان استان خوزستان، نمایندگان و مردم استان های چهارمحال و بختیاری و لرستان نیز نسبت به احداث پروژه های مذکور در سرچشمه این رودها مخالفت نموده اند. همگرایی میان نمایندگان مردم در این سه استان به ممانعت از اجرای این پروژه ها کمک خواهد خواهد کرد.

منبع: وبلاگ سخنگو
http://sokhango.blogfa.com/post-649.aspx

Advertisements

3 دیدگاه برای «آب، تقابل بهره مندان و محرومان در مرکز و غرب ایران»

  1. سلام
    ببینید اصفهانی ها از چهارصد سال پیش بفکر این کارها بوده اند.از بس که با هوش و با درایت و با عرضه اند.مخصوصا در درجه اول نخبگانشان و بعد مسئولینشان. پس به این چنین مردان مردی باید جایزه هم داد (بقیه آبها را!!!)
    حال ما چی؟ انصافا نمایندگان لرستان از 5 سال پیش و ماقبل اصلا یک ذره بفکر توسعه لرستان بودند. نخبگان هم که همه در خواب خرگوشی بودند. باز خدا را شکر که در طی 4 سال اخیر مطبوعات و رسانه ها و نخبگان و اهالی قلم بیدار شده و مسئولین نیز خیلی بهتر شده اند « حداقل گاه گداری یک حرفی می زنند . حالا عملی هم نشد باز خوب است.
    رفسنجانی یکی از اهدافش از رئیس جمهورشدن دار و دسته اش آبادی و توسعه استان خودش است.
    حال کروبی و محسن رضایی چی ؟ تا به حال چه کرده اند

  2. نمی دونم تا کی میخوایم زیر بار این ننگ بمونیم به نظرم چیزی به جز خود مختاری برای مناطق لر نشین چیز دیگری نمیتواند جلوی این ظلم ها رو بگیره

امکان ثبت دیدگاه وجود ندارد.