جایگاه گهر دورود در سیستم هواداری لیگ برتر ایران

ابراهیم خدایی: گهر دورود که یک تیم کوچک، فقیر و نسبتا ضعیف است ممکن است در صورت موفقیت در زمینِ فوتبال نقشی در تعدیل سیستمِ مختلطِ هواداریِ تیم های فوتبال در ایران داشته باشد و مخصوصا به سیستم قومی در رقابت با سیستم های شهری و خودبسنده، مشروعیت و قوت بخشد، از سوی دیگر جایگاه تیم تراکتورسازی در لیگ ایران را تعدیل و تنظیم کند و از شدت و حدّت برخوردهای میان نماینده آذربایجان با نواحی دیگر ایران بکاهد.. گهر دورود لرستان به گونه ای غیر قابل پیش بینی در سال اخیر به لیگ برتر فوتبال صعود کرد و با همه مشکلات مالی و حقوقی خاص خودش، تبدیل به پدیده لیگ برتر از سوی رسانه ها شد که البته نه به کیفیت بازی آن و یا هر خاصیت دیگری، بلکه به مساله شیوه حمایت هواداران این تیم بر می گردد

ابراهیم خدایی
دانشجوی کارشناسی ارشد انسان شناسی، دانشگاه تهران
ebrhimkhodaee@ut.ac.ir

رابطه میان باشگاه های ورزشی و هواداران و منشأ احساس تعلق هواداران به این تیم ها می تواند انواع گوناگونی داشته باشد، در کشورهای مختلف، باشگاه های مختلف به دلایل مختلفی مورد اقبال و حمایت هواداران قرار می گیرند. این سیستم هواداری در فوتبال ایران متنوع است و محدود به نوع خاصی نیست، من در این تحقیق باشگاه های ایرانی را از این نظر به چهار گروه تقسیم کرده ام، در تحقیقات پیشین نمونه چنین تقسیم بندی را نیافته ام و اساسا به این مساله تا کنون توجه نشده است:
الف) باشگاه های بی هوادار یا کم هوادار
این دسته معمولا باشگاه های صنعتی و مستقر در شهرهای بزرگ کشور، به ویژه پایتخت هستند. این باشگاه ها بیشتر فعالیتی اقتصادی و یا فرهنگی و اجتماعی در ورزش محسوب می شوند که حاصل توجه برخی صنایع و شرکت های بزرگ می باشد، باشگاه هایی همچون راه آهن شهرری، پیکان، نفت تهران و حتی سایپای کرج و ذوب آهن اصفهان در این دسته قرار می گیرند.
تماشاگران روح ورزش فوتبال هستند، بنابراین استادیوم های خالی این باشگاه ها شباهتی به آن چه فوتبال را ورزشی جذاب و مردمی کرده است ندارند. غیر از رسانه ها که علاقه ای به این تیم ها نشان نمی دهند، برخی فعالان خُرده پای اقتصادی حوزه ورزش (تولید کنندگان اقلام تبلیغاتی تیم ها، کاسبان ورزشگاه ها و…) نیز از این تیم ها بیزارند. علاقمندان به فوتبال نیز معتقدند تماشاگران روح این بازی هستند، تیم ها و بازی های بی تماشاگر فوتبال را به تجارتی خشک و خالی تبدیل می کنند.
اما این باشگاه ها فارغ از حاشیه ها و حساسیت هایی که همیشه متوجه تیم های پرهوادار است، محیطی نسبتا آرام و مساعد برای پرورش استعدادهای جوان در عرصه های بازیگری و مربی گری و… به شمار می روند.
ب) باشگاه های شهری یا استانی
جاذبه این باشگاه ها برای هواداران بیش از هرچیز به تعلق آن ها به شهر یا استان محل بازی خود بر می گردد، به عبارت دیگر انگیزه هواداران بیشتر به همشهری بودن باز می گردد. در حال حاضر باشگاه هایی مثل سپاهان اصفهان، ملوان بندرانزلی، داماش گیلان (رشت)، نفت آبادان، مس کرمان، فجر سپاسی شیراز و… که اکنون در لیگ برتر ایران فعال هستند در این دسته قرار دارند. این باشگاه ها معمولا در بازی های خانگی، و یا بازی های برون از خانه اما نزدیک شهر اصلی، هواداران بیشماری به استادیوم می آورند. در حقیقت نگاهی به تاریخچه باشگاه های فوتبال ایران نشان می دهد گسترش این الگو می تواند پیامد رشد فوتبال شهرستان ها پس از انقلاب، خروج فوتبال کشور از انحصار پایتخت و رویکرد عدالت محوری در سیستم ورزش ایران باشد. توصیفی که هاشمی و جوادی یگانه از وضعیت هواداری تیم شهید قندی یزد به عمل آورده اند می تواند وضعیت غالب باشگاه های ایرانی را در سال های اخیر را نشان دهد:
«در شهری مانند یزد که کمتر سابقه ای در ورزش قهرمانی و به ویژه در فوتبال داشته است، تیم فوتبال شهید قندی توانست در میان کسانی که به نحوی به فوتبال تعلقی دارند، احساسی از تمایل و دل بستگی به یک موضوع (سرنوشت تیم) ایجاد کند. این تمایل، هیچ ارتباطی با لیاقت تیم برای پیروزی و توانایی های واقعی آن ندارد، بلکه شهروند یزدی در یک مسابقه، فقط طالب پیروزی تیمی است که به نحوی برچسب یزد را دارد. این مقوله که صورتی شبه ایدئولوژیک دارد، می تواند به سادگی فردی را داخل در هویت محلی نماید و یک درون-گروه و برون-گروه روشن و بسیط (تیم شهید قندی، تیم مقابل) ایجاد کند. همین ویژگی است که تجمع انبوه چند ده هزارنفری تماشاچیان ثابت تیم شهید قندی در استادیوم ورزشی را تبیین می کند. این مساله به نحوی دیگر در تیم ابومسلم مشهد نیز صادق و قابل توجه است» (هاشمی و جوادی یگانه، 1386: 114).
اما این گونه باشگاه ها فقط در شهرهای معدودی وجود دارند و بدین ترتیب بخش زیادی از جمعیت کشور تیمی از شهر خود در لیگ برتر ندارند که بتوانند در سیستم هواداری فوتبال کشور مشارکت داشته باشند. ایراد اصلی الگوی شهری این است که فقط شهرهای معدودی در رقابت ها تیم دارند، اگر بنا باشد هر کس فقط از تیم شهر خودش حمایت کند آن گاه خیل عظیم جمعیت فوتبال دوست شهرهای دیگر از هواداری محروم می شود و باز هم فوتبال جذابیت ها و مشتریان خود را از دست می دهد. معمولا به طور متوسط فقط هفت تا ده شهر ایران نماینده ای در لیگ برتر دارند.
همچنین افراط در تعصب در هواداری از تیم شهر خود، مخصوصا در رقابت با شهرهای همجوار نیز از جمله انتقاداتی است که از الگوی شهری می شود، آنچه در دربی گیلان (دشنام های گیلکی رشتی ها و انزلی چی ها)، خوزستان (بین نفت آبادان و فولاد اهواز) می گذرد از جمله نمونه هایی است که نشان می دهد می توان تعصب افراطی هواداران از تیم شهر خود را نیز مورد انتقاد قرار داد.
ج) باشگاه های قومی
این باشگاه ها، فراتر از یک شهر یا حتی استان، قومیتی را نمایندگی می کنند، نمونه بارز این باشگاه ها در ایران، باشگاه تراکتورسازی تبریز است، با توجه به پراکندگی ایرانیان آذری در سراسر کشور، معمولا باشگاه تراکتورسازی هرکجا بازی کند هوادارانی قابل توجه دارد.
الگوی قومی توانسته است به رونق مسابقات باشگاهی ایران کمک شایانی بکند، تیم های تراکتورسازی تبریز و اخیرا گهر دورود لرستان انبوهی از جمعیت را به ورزشگاه ها کشانده اند که اگر احساس تعلق ترک و لر به این باشگاه ها نبود شاید گذرشان هرگز به یک استادیوم فوتبال نمی افتاد، در بازی گهر با تیم پرسپولیس در ورزشگاه آزادی هشت هزار نفر این تیم را حمایت کردند، درصد عظیمی از این جمعیت برای نخستین بار بود که به این بزرگ ترین و معروف ترین ورزشگاه ایران پا می گذاشتند.
در سال های اخیر، قدرت گرفتن روز افزون باشگاه تراکتورسازی، و کسب رتبه های برتر جدول، بسیاری را نگران رشد قوم گرایی در فوتبال ایران کرده است، استفاده ناسیونالیسم افراطی و جنبش های تجزیه طلب، تفسیر و تشبیه درگیری های هواداران تراکتورسازی و تیم های دیگر به درگیری قومی و نژادی و… از جمله آسیب های این گونه هواداری است (ن.ک: کاظمی 1391 و باقری 1389). اما کندال بلانچارد معتقد است باشگاه های ورزشی که هویت قومی خاصی را نمایندگی می کنند نه فقط عامل تشدید درگیری ها و مانع تعامل نمی شوند بلکه اتفاقا رقابت های قومی را تلطیف می کنند:
«تشکیل تیم های ورزشی قومی، سد راه تعامل و همگرایی نیست، برعکس محیطی کنترل شده و مناسب برای تبادلات بین فرهنگی است، و موجب می شود نژادها و اقوام مختلف برخورد مناسب تری با هم داشته باشند» (بلانچارد 1387: 420-421)
گاهی به نظر می رسد یک جنبش قوم گرا که داعیه تشکیل ارتش ملی دارد با یک تیم فوتبال ارضاء می شود، کسب یک قهرمانی یا موفقیت در زمین فوتبال چنان احساس خوشایندی به هواداران می دهد که در نیاز خود به داشتن ارتش ملی تردید می کنند! کوپر در بررسی خود از رابطه فوتبال و محلی گرایی در ایالت کاتالونیای اسپانیا به چنین نتیجه ای رسیده است:
«کاتالان ها نمی خواهند صاحب ایالت ]دولت[ شوند، آن چه آن ها می خواهند مبهم تر از این است؛ آن ها خواهان سمبل هایی هستند که ثابت کنند مردمانی جدا هستند. در حین بازی های المپیک ]منظور المپیک بارسلون است[ بسیاری از مهمانان خارجی پرچم های کاتالونیا را با درخواست استقلال طلبی که در بارسلون آویخته بود دیدند، اما در واقع همان پرچم ها مردم را ارضا می کرد: تمام آنچه کاتالان ها می خواهند سمبل های یک ملت است» (کوپر 1389: 170).
د) باشگاه هایی با هویت خودبسنده (و رسانه ای)
زیر این عنوان دو باشگاه بزرگ کشور ایران، پرسپولیس و استقلال هستند که هر دو در پایتخت کشور مستقرند اما در سراسر کشور هواداران بی شماری دارند.
این باشگاه ها پس از آنکه بستر اولیه و کوچک تری که طی آن دو تیم تاج و شاهین هوادارانی یافتند از بین رفت، دیگر هیچ نیازی به ابراز تعلق به شهر، قومیت، طبقه یا گرایش سیاسی خاصی نداشته اند و با توجه به در اختیار گرفتن امکانات گسترده رسانه ای پس از انقلاب اسلامی، به طور خودبسنده، دست به یارگیری و گسترش هواداران خود زده اند، از خیل میلیونی هواداران این دو تیم فقط گروه های کوچکی هواداران ثابت این تیم در تهران و شهرستان ها هستند، به عبارت دیگر، احساس تعلق به استقلال و پرسپولیس بیشتر یک فرآورده رسانه ای است و ناشی از یک احساس تعلق متکی بر شهر یا استان محل زندگی، فرهنگ، قومیت، و… نیست.
گسترش بیش از پیش هواداری از قرمز و آبی همیشه نگرانی و ناراحتی هایی به دنبال داشته است، فراتر رفتنِ این هویت های خودبسنده وحدت و هویت ملی کشور، و تقویت رادیکال آن، از همان سال های رقابت شاهین و تاج مشکلاتی برای تیم ملی به وجود آورده است (بنگرید به تصویر شماره 1)، تمرکز توجه ها بر این دو تیم حواشی آن ها را بیش از حد کرده است و چه بسا علت تضعیف عملکرد این دو باشگاه در زمین فوتبال، در سال های اخیر، ریشه در همین حواشی نیز داشته باشد؛ در حالی که راضی کردن خیل عظیم هوادارن دو تیم بهانه ای برای سرمایه گذاری میلیاردی دولت در این دو باشگاه شده است اما به نظر بسیاری نه رضایتی حاصل شده است و نه دستاوردی برای فوتبال، اقتصاد یا فرهنگ کشور داشته است.
تصویر شماره 1 تنش هایی که رقابت پرسپولیس و استقلال متوجه تیم ملی می کند (خبر ورزشی )

علاوه بر این چهار الگوی اصلی، در تاریخ فوتبال ایران باشگاه هایی هم بوده اند که مثل آرارات از الگوی مذهبی (ارامنه) و تیم های دیگری مثل سفارت انگلیس و فرانک پرسان (متعلق به فرانسوی های مقیم تهران) نیز بیشتر از الگوی مهاجری تبعیت می کردند.
به نظر می رسد هر کدام از باشگاه های گروه های چهارگانه مزایای غیر قابل انکاری برای جذابیت بیشتر لیگ ایران دارد، به همین خاطر به نظر می رسد حفظ تنوع فعلی و استقبال از انگیزه های مختلف و متفاوت برای هواداری پیامدهای مثبتی برای فوتبال ایران و به دنبال آن پیامدهای اقتصادی، فرنگی و اجتماعی داشته باشد.
به عبارت دیگر، حذف هر کدام از این چهار گروه، بخشی از جذابیت و سرمایه ها را از فوتبال ایران دور می کند، باشگاه های صنعتی و بی هوادار به دور از حاشیه ها و حساسیت ها میدان مناسبی برای رشد استعدادهای جوان بوده است، باشگاه های متعلق به شهر و استان یا قومیت خاص نیز با بهره بردن از تعلق های محلی توانسته اند سرمایه های عظیم اقتصادی و انبوه تماشاگران را به میدان بیاورند و هویت های خودبسنده نیز هم فرصتی برای حساسیت و جذابیت بیشتر بازی ها ایجاد کرده اند و هم هویت های محلی را تا حدودی کنترل کرده و تحت تاثیر قرار داده اند.
حفظ اختلاط و حمایت تنوع در منشأ احساس تعلق به باشگاه ها موجب کنترل متقابل سیستم های هواداری نیز می شود، هویت های خودبسنده ی قرمز و آبی، گرایش های قومی به باشگاه ها را کنترل می کند و باشگاه های قومی بر باشگاه های شهری و استانی سایه می اندازد، متقابلا تعلق های شهری، استانی و قومی یکه تازی قرمز و آبی را کنترل می کند و سیستم مختلط برای داشتن رقابت هایی پویاتر و باشگاه هایی محبوب تر بسیار مفید به نظر می رسد.

جایگاه باشگاه تازه وارد گهر دورود در سیستم هواداریِ لیگ ایران تیم گهر دورود لرستان به گونه ای غیر قابل پیش بینی در سال اخیر به لیگ برتر فوتبال صعود کرد و با همه مشکلات مالی و حقوقی خاص خودش، تبدیل به پدیده لیگ برتر از سوی رسانه ها شد که البته نه به کیفیت بازی آن و یا هر خاصیت دیگری، بلکه به مساله شیوه حمایت هواداران این تیم بر می گردد. استان لرستان تا پیش از گهر نماینده ای در این سطح فوتبال کشور نداشته است.
به نظر می رسد گهر دورود که یک تیم کوچک، فقیر و نسبتا ضعیف است ممکن است در صورت موفقیت در زمینِ فوتبال نقشی در تعدیل سیستمِ مختلطِ هواداریِ تیم های فوتبال در ایران داشته باشد و مخصوصا به سیستم قومی در رقابت با سیستم های شهری و خودبسنده، مشروعیت و قوت بخشد، از سوی دیگر جایگاه تیم تراکتورسازی در لیگ ایران را تعدیل و تنظیم کند و از شدت و حدّت برخوردهای میان نماینده آذربایجان با نواحی دیگر ایران بکاهد. البته چنین نقشی هرگز به گونه ای نیت مند و برنامه ریزی شده به این باشگاه محول نشد. زمانی که گهر در لیگ دسته یکم بازی می کرد، در گروه ب دسته بندی فوق( الگوی شهری) قرار می گرفت و ارتباط ناچیزی با قومیت «لُر» داشت، هیچ کس درباره این تیم نمی گفت «پیاده نظام لرستان» (نشریه مردم لر ) و خبر نمی داد «لرها آمدند» و «لرها میزبانند» (تصویر شماره 5 و 7) یا پیش از بازی آن «دایه دایه» نمی خواند (تصویر شماره 6).
تا زمانی که تیم گهر در شهر کوچک دورود و در لیگ کم اهمیت ترِ دسته یک بازی می کرد، از نمادها و صداهای محلی لری به ندرت استفاده می شد، برعکس هواداران این تیم بیشتر سعی در تقلید و شبیه شدن به تیم های تهرانی، که البته بیشتر از طریق بازنمایی تلویزیونی می شناختند بودند. اما وقتی با صعود به لیگ برتر جایگاه جدیدی در رسانه ها اشغال نمود شیوه تشویق و هواداری از آن نیز متحول شد.
اکنون گهروندها (هواداران تیم گهر دورود) که در خارج از لرستان، در اکثر ورزشگاه های کشور حاضر می شوند و تیم فوتبال خود را تشویق می کنند انواع خاصی از نمادها و صداها لری را در محیط ورزشی بازتولید می کنند، تجربه ای که زبان و موسیقی مردم لر تا کنون با آن بیگانه بوده است.
بدین ترتیب تیم گهر که در دسته یکم بیشتر در الگوی شهری (گروه ب) قرار می گرفت و هواداران آن عمدتا از همشهریان دورودی و یا حداکثر شهرهای اطراف بودند، زمانی که به لیگ برتر آمد موقتا جایگاه جدیدی در سیستم هواداری فوتبال ایران تصرف نمود، هرچند تاکنون نمایش این تیم در زمین فوتبال موفقیت آمیز نبوده است تا بتوان امید داشت این جایگاه را حفظ کند تا همچون تراکتورسازی تبریز و نیز دو تیم بزرگ قرمز و آبی پایتخت ادعا کند هواداران میلیونی، حتی خارج از شهر و دیار خود دارد.

دانلود متن کامل مقاله:
http://anthropology.ir/sites/default/files/football-fans-in-Iran.doc

لینک مطلب در سایت انسان شناسی و فرهنگ: http://anthropology.ir/node/14812

Advertisements